نام آزمایش: Apo lipoprotein B (آپولیپوپروتئین B)
نام اختصاری: Apo B
نام بخش: Special Biochemistry
نمونه مورد نیاز: خون وریدی
آپولیپوپروتئین B (ApoB)، یک پروتئین ساختاری کلیدی در متابولیسم لیپیدها می باشد که نقش اصلی در انتقال کلسترول و تری گلیسرید در خون را دارد. این پروتئین به عنوان نشانگر مستقیم تعداد ذرات آتروژنیک (ایجادکننده آترواسکلروز) شناخته شده و امروزه اهمیت آن در ارزیابی خطر بیماری های قلبی – عروقی (CVD) بیش از کلسترول تام یا LDL-C (کلسترول لیپوپروتئین با چگالی پایین) مورد توجه قرار می گیرد. ApoB به عنوان نشانگر خطر قلبی – عروقی در نظر گرفته می شود. هر ذره آتروژنیک VLDL, IDL, LDL, Lp(a) حاوی یک مولکول ApoB است. بنابراین، سطح ApoB نشان دهنده تعداد کل ذرات آتروژنیک در خون می باشد، در حالی که LDL-C تنها میزان کلسترول داخل این ذرات را اندازه گیری می کند. در شرایطی مانند سندرم متابولیک یا دیابت، ذرات LDL کوچک تر و متراکم تر میشوند. در این حالت، LDL-C ممکن است طبیعی باشد اما ApoB افزایش یابد، که نشاندهنده خطر بالاتر آترواسکلروزمی باشد.
دو فرم اصلی (ApoB) وجود دارد:
- ApoB100: طولانی ترین فرم (۴۵۳۶ اسید آمینه) ApoB می باشد که در کبد سنتز شده و جزء اصلی لیپوپروتئین های آتروژنیک شامل VLDL (لیپوپروتئین با چگالی بسیار پایین) ، IDL (لیپوپروتئین با چگالی متوسط)، LDL و Lp(a) می باشد. این لیپوپروتئین، حاوی ناحیه اتصال به گیرنده LDL (موقعیت اسید آمینه 3368-3356) می باشد که برای برداشت کلسترول توسط سلول ها ضروری است.
- ApoB48: فرم کوتاه شده (۲۱۵۲ اسید آمینه) ApoB می باشد که تنها در روده کوچک تولید شده و جزء سازنده کیلومیکرون ها (Chylomicron) می باشد که نقش انتقال لیپید های غذایی را بر عهده دارد و فاقد ناحیه اتصال به گیرنده LDL می باشد، بنابراین توسط کبد به صورت کیلومیکرون باقی مانده جذب و تجزیه می شود.
چه زمانی انجام آزمایش Apo B توصیه می شود؟
- بررسی خطر بیماری های قلبی – عروقی (CVD): ApoB به عنوان نشانگر مستقیم تعداد ذرات آتروژنیک VLDL)، IDL، LDL، Lp(a)( شناخته می شود. هر ذره حاوی یک مولکول ApoB می باشد، بنابراین سطح آن نشان دهنده دقیق تعداد ذرات مضر در خون است.
- بررسی سندرم های متابولیک: ارزیابی ناهنجاری های لیپیدی مرتبط با مقاومت به انسولین، افزایش سنتز VLDL در کبد (افزایش ApoB و تشدید خطر آترواسکلروز).
- مدیریت دیابت: افزایش سطح ApoB در بیماران دیابتی حتی با کنترل LDL-C.
- پیگیری دارو درمانی: بررسی پاسخ به استاتین ها، مهارکننده های PCSK9 (Evolocumab) یا ازتیمیب.
- بررسی هایپرکلسترولمی فامیلی (FH): افزایش سطح LDL- C و ApoB 17 به علت جهش در ژن APOB (Arg3500Gln) و کاهش اتصال ApoB100 به گیرنده.
- آبتالیپوپروتئینمی: نقص در پروتئین انتقال دهنده تری گلیسرید میکروزومی (MTP).
- هیپوبتالیپوپروتئینمی: کاهش سطح LDL به علت جهش های کاهش دهنده ApoB و ایجاد عوارضی مانند سوء جذب چربی ها.
آمادگی قبل از آزمایش:
ناشتایی به مدت 12-10 ساعت نیاز می باشد. در صورت مصرف دارو، با پزشک مشورت کرده و یا به کارشناس آزمایشگاه اطلاع داده شود.
روش انجام آزمایش:
- الایزا (ELISA).
- ایمونوتوربیدیمتری (Immunoturbidimetry).
- کروماتوگرافی مایع با عملکرد بالا (HPLC).
- طیف سنجی جرمی (Mass Spectrometry).
دامنه مرجع:
- سطوح نرمال در مردان: 133-66 mg/dL.
- سطوح نرمال در زنان: 117-60 mg/dL.
- افزایش سطح: <۱۳۰ mg/dL (خطر متوسط/ پایین).
- افزایش سطح: <۹۰ mg/dL (خطر بالا).
- افزایش سطح: <۸۰ mg/dL (خطر بسیار بالا). (در بیماران CVD یا دیابت + عوامل خطر).
عوامل افزایش دهنده سطح Apo B کدامند؟
- هایپرکلسترولمی خانوادگی (FH): کاهش پاکسازی LDL از خون، به علت جهش های کاهش دهنده گیرنده های LDL در کبد.
- دیس بتالیپوپروتئینمی خانوادگی: نقص در آپولیپوپروتئین E که منجر به تجمع ذرات باقیمانده (remnant) مانند IDL میشود.
- هایپرآپوبتالیپوپروتئینمی خانوادگی (FDB): افزایش تولید Apo B.
- برخی داروها: مدرهای تیازیدی، کورتیکواستروئیدها، پروژستین های قدیمی، داروهای ضدویروس خاص (مورد استفاده در HIV)، بتا بلاکرهای غیرانتخابی قدیمی (در برخی افراد).
- مصرف چربی های اشباع: (گوشت قرمز پرچرب، لبنیات پرچرب، روغن های نباتی هیدروژنه، روغن نخل).
- مصرف چربی های ترانس: (غذاهای زیاد سرخ شده، فست فودها، برخی شیرینی ها، اسنک های فرآوری شده).
- مصرف کربوهیدرات های تصفیه شده و قندهای افزوده: افزایش VLDL در کبد (به خصوص در افراد مستعد).
- چاقی (به ویژه چاقی شکمی): مقاومت به انسولین و افزایش تولید VLDL.
- کم تحرکی: ورزش نکردن.
- دیابت نوع ۲ و مقاومت به انسولین: افزایش تولید VLDL در کبد و کاهش پاکسازی ذرات حاوی Apo B.
- سندرم متابولیک: ترکیبی از چاقی شکمی، فشار خون بالا، قند خون بالا، تریگلیسیرید بالا و HDL پایین.
- کم کاری تیروئید (هیپوتیروئیدی): کاهش گیرنده های LDL و کاهش پاکسازی LDL.
- بیماری های مزمن کلیوی (CKD): اختلال در متابولیسم لیپیدها.
- سندرم نفروتیک: افزایش تولید لیپوپروتئین ها در کبد.
عوامل کاهش دهنده سطح Apo B کدامند؟
- برخی داروها: استاتین ها (سیمواستاتین، آتورواستاتین، روزوواستاتین)، ازتیمایب (Ezetimibe)، مهارکننده های PCSK9 (آلیروکوماب، اولوکوماب، اینسیسیران)، بمپیدوئیک اسید (Bempedoic Acid)، فیبرات ها (جم فیبروزیل، فنوفیبرات)، نیاسین (Nicotinic Acid – Niacin)، رزین های اتصال دهنده اسیدهای صفراوی (کولستیپول، کولسولام، کولستیرامین).
- جایگزینی چربی های اشباع و ترانس با چربی های غیراشباع: (روغن زیتون، آووکادو، مغزها، دانه ها، ماهی های چرب).
- افزایش مصرف فیبر محلول: (جو دوسر، حبوبات، سیب، مرکبات، سبزیجات).
- استانول ها / استرول های گیاهی: (در برخی مارگارینها و آبمیوه های غنی شده).
- درمان بیماری های زمینه ای: کنترل قند خون در دیابت، درمان کم کاری تیروئید با لووتیروکسین، مدیریت بیماری های کلیوی.
- فعالیت بدنی منظم: ورزش هوازی با شدت متوسط (پیادهروی تند، دوچرخه سواری، شنا) به مدت حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته.
- کاهش وزن (در صورت داشتن اضافه وزن یا چاقی): کاهش تولید VLDL از طریق کاهش چربی احشایی (بهبود مقاومت به انسولین).
- ترک سیگار: دارای اثرات منفی بر پروفایل لیپیدی.
عوامل ایجاد کننده تداخل در آزمایش Apo B چه هستند؟
1) عوامل ایجاد کننده نتایج مثبت کاذب:
- برخی داروها: استروئیدهای آنابولیک، بتا بلاکرها، دیورتیک های تیازیدی.
- تداخلات ایمونولوژیک: وجود اتوآنتی بادی ها (در بیماری های خودایمنی مانند لوپوس).
- اختلالات آزمایشگاهی: لیپمی (چربی بالای خون ناشی از عدم ناشتایی یا هایپرتری گلیسریدمی).
- بارداری.
2) عوامل ایجاد کننده نتایج منفی کاذب:
- برخی بیماری ها: سندرم نفروتیک، پرکاری تیروئید (هیپرتیروئیدیسم)، نقص ژنتیکی ApoB (هیپوبتالیپوپروتئینمی).
- برخی داروها: استاتین ها، فیبرات ها، نیاسین (اسید نیکوتینیک)، مهارکننده های PCSK9.
- پدیده پروزون (hook effect): در نمونه های با ApoB بسیار بالا.
لینک داخلی: gohardashtlab.com
اینستاگرام: www.instagram.com/gohardasht_lab