استئوپوروز

Osteoporosis

استئوپوروز چیست؟ استخوان­های ما از جمله بافت­هایی هستند که مدام در حال بازسازی خود هستند، یعنی مرتب بافت فرسوده جذب وبا بافت جدید جایگزین می­شود. اگر بین جذب و بازسازی عدم تعادل رخ دهد پوکی استخوان یا استئوپوروز بروز می­کند، که در این صورت فرد مستعد شکستگی می­گردد.

استئوپوروز یا پوکی استخوان را می­توان شایع­ترین بیماری متابولیک استخوان دانست، که سالانه حدود 5/1 میلیون نفر را درگیر شکستگی استخوان می­کند.  میزان شکستگی استئوپوروتیک در سال 2000 حدود 9 میلیون برآورد شد که نزدیک به 6/1 میلیون آن مربوط به  شکستگی گردن فمور بود و پیش بینی می­شود، اگر میزان شکستگی­های ناشی از پوکی استخوان با سرعتی ثابت پیش رود، سال 2050 ما فقط با 3/6 میلیون شکستگی گردن فمور مواجه شویم.

استئوپوروز چگونه تشخیص داده می­شود؟

استاندارد طلایی تشخیص پوکی استخوان سنجش تراکم استخوان است. مطابق با معیار سازمان بهداشت جهانی، اگر BMD  5/2 انحراف استاندارد یا بیشتر، از متوسط  BMD زنان جوان 20 تا 29 ساله کمتر باشد، استئوپوروز تشخیص داده می­شود( ). کاهش مرزی(T-score بین  1 تا 5/2) استئوپنه نامیده می­شود.

چه گروه­هایی بیشتر در معرض خطر استئوپوروز هستند؟

زنان بالای 65 سال، مردان بالای 70 سال،  زنانی که قاعدگی یا یائسگی در آنها زودتر شروع شده، افرادی که سیگار و الکل مصرف می­کنند، افرادی که تحت اعمال جراحی کاهش وزن قرار گرفته­اند، مبتلایان به نارسایی کلیوی، افرادی که به مدت طولانی تحت درمان با کورتیکواستروئیدها بودند، افرادی که BMI بسیار پایینی دارند، نژاد قفقازی،هندی و آسیایی بیش از سایر افراد در معرض خطر استئوپوروز هستند.  مصرف داروهایی مختل کننده جذب ویتامین D همانند کاپتوپریل و انالاپریل، که به میزان وسیعی جهت درمان پرفشاری خون مورداستفاده قرار می­گیرند، و پادزیست­های درمان سل  نیز فرد را مستعد پوکی استخوان می­کنند.

نقش آزمایشگاه در  تشخیص استئوپوروز چیست؟

استاندارد طلایی تشخیص سنجش تراکم استخوان است، اما به محض اینکه تشخیص با کمک کاهش جرم استخوان تأیید شد.
ارزیابی آزمایشگاهی برای یافتن علت آغاز می­شود. استئوپوروز اغلب به سن یا  یائسگی مرتبط است،  معذالک گاهی دیگر عوامل، نظیر بیماری­های ثانویه، برخی داروها و سایر عوامل نیز مطرح هستند.

در صورت ناهم­خوانی استئوپوروز با سن و جنس، ارزیابی آزمایشگاهی برای رد مواردی نظیر، هایپرتیروئیدیسم، سندروم کوشینگ، هایپرگونادیسم، هایپرپاراتیروئیدیسم اولیه ، ماستوسیتوز سیستمیک یا مالتیپل میلوما باید صورت گیرد.
افزایش مزمن هورمون­های تیروئیدی، کورتیزول یا PTH ممکن است علت پوکی استخوان باشد.
فزونی هورمون­های تیروئیدی، چه در پرکاری و چه در مصرف بیش از حد هورمون جایگزین، انحلال استخوان را افزایش و اضافه کورتیزول، استخوان­سازی را کاهش می­دهد. مالتیپل میلوما باعث ترک استخوان­های ستون مهره­ها شده و استئوپروز باید در این بیماران مدنظر قرار گیرد.

چگونه می­توان از پوکی استخوان پیشگیری کرد

با  تغذیه مناسب و حرکات فیزیکی مستمر  به ویژه در دوران رشد، می­توان به جرم بهینه­ای از استخون دست یافت. تعادل در مصرف مواد غذایی از طریق مصرف مقادیر کافی کلسیم( 1000 تا 1500 میلی­گرم روزانه )، ویتامینD ( 400 تا 800 واحد بین­ المللی در روز )مصرف پروتئین کافی، لبنیات، ماهی­های چرب، به ویژه ماهی­های استخوانی، سبزی­جات برگ سبز، آجیل خام و در صورت لزوم مکمل­های حاوی کلسیم و ویتامینD می­توان وقوع استئوپوروز را  تا حدامکان به تأخیر انداخت.

درمان پوکی استخوان

در استئوپروز ثانوی روش­های درمانی معطوف به رفع علل زمینه نظیر درمان پرکاری تیروئید، پرکاری غدد جنسی، سندروم کوشینگ و سایر علل ثانوی پوکی استخوان است.  بیشتر روش­های درمان پوکی استخوان یائسگی مثل استفاده از بیس­فسفونات­ها(Bisphosphonates) نظیر آلندرونات و ریزدرونات کاهش فرآیندحلالیت استخوان را هدف قرار داده­اند. روش­های نوین ایمونوتراپی نظیر استفاده از پادتن­های تک­تبار(Monoclonal Antibody)  همچون دنزوماب(Denosumab)، که بلوغ استخوان­خوارها یا استئوکلاست­ها را به تأخیر می­اندازد نیز مورد توجه قرار گرفته­اند. استروژن درمانی نیز کماکان در درمان پوکی استخوان یائسگی به همان اندازه بیس­فسفونات­ها ارزشمند محسوب می­شود.

آزمایشگاه پاتوبیولوژی گوهردشت و استئوپوروز

پنل استئوپوروز آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک پزشکی گوهردشت مشتمل بر آزمایش­های کلسیم تام و آزاد( که به غلط کلسیم یونیزه نیز نامیده می­شود)، فسفات معدنی، فسفاتاز قلیایی، 25-هیدراکسی ویتامینD می باشد. در مردان درصورت مشاهده مقادیر پایین  کلسیم، سنجش هورمون پاراتیروئید و تستوسترون می­تواند به یافتن علت آن کمک کند همچنین تشخیص یائسگی از طریق سنجش هورمون­های استرادیول، FSH و پروژسترون،  اهمیت زیادی در تشخیص و پیشگیری پوکی استخوان دارد.  جدول زیر تغییرات شاخص­های آزمایشگاهی مهم را در استئوپوروز و سایر بیماری­های استخوانی نشان می­دهد:

ویتامین D و استئوپوروز

ویتامین D به استخوان­ها در برداشت کلسیم و استخوان­سازی یاری می­رساند، کمبود ویتامین D بسیار شایع است و روزانه هر فرد به 400 تا 800 واحد بین ­المللی ویتامین D نیاز دارد.
در حال حاضر سنجش ویتامین D در آزمایشگاه­ها به روش ایمونواسی و با استفاده آنتی­بادی اختصاصی یا پروتئین­هایی که به طور اختصاصی قادر به اتصال به ویتامینD هستند، صورت می­گیرد.

به دلیل تنوع معرف­های مختلف سنجش ویتامین D ناهمسانی زیادی بین  نتایج آزمایشگاه­های مختلف وجود دارد و این امر تشخیص کمبود ویتامین D و پایش درمان را نزد همکاران پزشک بسیار دشوار کرده است.
آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک پزشکی گوهردشت با شناسایی این نیاز در صدد جایگزینی روش­های موجود سنجش ویتامین D با روش مرجع کروماتوگرافی مایع کارا یا HPLC(High Performance Liquide chromatography) می­باشد.

روش HPLC روش مرجع سنجش 25-هیدراکسی ویتامین D محسوب شده و برخلاف روش­های ایمونواسی که در واقع برآورد غیرمستقیم  ویتامین D است و برای اندازه­گیری نیازمند جداسازی ویتامین D از پروتئین­های اتصالی است، قادر است مستقیماً این ویتامین حیاتی را اندازه­گیری کند.این روش بر خلاف روش­های ایمونواسی کاملاً خطی است و حساسیت آنالیتیک بالایی دارد.

این ویژگی این روش را قادر می­سازد، علاوه بر اینکه مقادیر ناچیز ویتامین D در خون را اندازه­گیری کند، بین غلظت­های مختلف ویتامین D تفکیک قائل شده و اثربخشی درمان کمبود ویتامین D با مکمل­های حاوی ویتامینD  را به خوبی میسر سازد.