سیستم کمپلمان

نام اختصاری: C1 Inhibitor. Functional

نام بخش: Immunoassays-Immunity Markers

نمونه مورد نیاز: خون وریدی

سیستم کمپلمان (Complement System): مجموعه ‌ای از پروتئین‌ های خون است که بخشی از سیستم ایمنی ذاتی محسوب می ‌شوند. این سیستم به مبارزه با عفونت ‌ها و پاکسازی کمپلکس‌ های ایمنی کمک می کند.

مسیر کلاسیک (Classical Pathway): این مسیر توسط کمپلکس ‌های آنتی‌ ژن-آنتی ‌بادی فعال می ‌شود. مهارکننده C1 (C1 (Inhibitor – C1-INH، یک پروتئین کلیدی است که مانند یک ترمز، برای مسیر کلاسیک سیستم کمپلمان و همچنین سیستم کینین (که در التهاب و ورم نقش دارد) عمل می کند.

این پروتئین از فعال ‌سازی بی ‌رویه این سیستم ‌ها جلوگیری می کند. وقتی عملکرد C1-INH مختل شود (مثلاً در HAE)، ترمز سیستم از کار می ‌افتد. این مساله باعث تولید بیش از حد موادی مانند برادی کینین می ‌شود. برادی کینین باعث گشاد شدن عروق خونی و نشت مایع از آن‌ ها به بافت ‌ها می گردد که نتیجه آن حمله آنژیوادم می باشد.

این آزمایش به ارزیابی عملکرد (Functional) پروتئین مهارکننده C1 (C1 Inhibitor یا C1-INH) در سیستم کمپلمان بدن می پردازد.

• علائم و نشانه‌ های آنژیوادم، زمانی که فرد علائم زیر را بدون دلیل واضحی (مانند آلرژی) نشان می دهد:
• تورم مکرر و دردناک در پوست صورت، دست‌ ها، پاها، اندام تناسلی، دستگاه گوارش.
• دردهای شکمی شدید و متناوب که می‌ تواند با تهوع، استفراغ و اسهال همراه باشد (ناشی از تورم دیواره روده).
• تورم گلو (حنجره) که می ‌تواند باعث خفگی و حتی مرگ شود.
• عدم پاسخگویی تورم ایجاد شده در ناحیه ای از بدن به داروهای ضد حساسیت (آنتی ‌هیستامین) یا کورتون.
• وجود سابقه خانوادگی.

چه زمانی انجام آزمایش C1 Inhibitor. Functional توصیه می شود؟

1) تشخیص و تفکیک انواع آنژیوادم ارثی (Hereditary Angioedema – HAE):

• الف) آنژیوادم ارثی (Hereditary Angioedema – HAE) نوع I: در %85 موارد، سطح آنتی‌ ژنی (تعداد) C1-INH کم می باشد. همچنین، سطح C4 پایین (حتی در بین حملات) می باشد.
• ب) آنژیوادم ارثی (Hereditary Angioedema – HAE) نوعII: در %15 موارد، سطح آنتی ‌ژنی C1-INH طبیعی یا حتی بالاست، اما عملکرد آن مختل شده است. همچنین، سطح C4 پایین (حتی در بین حملات) می باشد.
• ج) آنژیوادم ارثی (Hereditary Angioedema – HAE) نوعIII: سطح آنتی‌ ژنی و عملکرد C1-INH و سطح C4 طبیعی می باشد.

2) کمک به تشخیص آنژیوادم اکتسابی (Acquired Angioedema – AAE): برای تمایز AAE از HAE، آزمایش C1q درخواست می ‌شود. سطح C1q در AAE پایین است، اما در HAE طبیعی می باشد.

3) بررسی روند پاسخ به درمان: در بیماران مبتلا به HAE که تحت درمان با داروهای خاص قرار می گیرند، این آزمایش ممکن است جهت بررسی اثربخشی درمان استفاده شود. به عنوان مثال:

• الف) درمان‌های جایگزین کننده: تزریق کنسانتره C1-INH (Cinryze, Berinert).
• ب) درمان‌های تعدیل کننده: داروی Lanadelumab (Takhzyro)، که به طور غیرمستقیم سطح کالیکرئین را مهار می‌کند.

نکته: کالیکرئین یکی از انواع کینین‌ ها است. کینین ‌ها باعث اتساع عروق، کاهش فشار خون، افزایش نشت مایعات از عروق و ادم به صورت موضعی می ‌شوند.

4) غربالگری اعضای خانواده: در فردی که تشخیص HAE برایش تأیید شده است، غربالگری تمام اعضای درجه یک خانواده (پدر و مادر، خواهر و برادرها، فرزندان) با انجام آزمایش ‌های عملکرد و سطح C1-INH و C4 توصیه می ‌شود. این کار به تشخیص زودهنگام و جلوگیری از حملات خطرناک در افراد به ظاهر سالم کمک می کند.

آمادگی قبل از آزمایش

نیازی به ناشتایی نمی باشد. لازم است در صورت مصرف دارو، با پزشک مشورت کرده و یا به کارشناس آزمایشگاه اطلاع داده شود.

روش انجام آزمایش

• الایزا عملکردی (Functional ELISA).
• Total Hemolytic Complement (CH50) (CH50-based Assay): روش جایگزین.

دامنه مرجع

• سطوح نرمال: عملکرد طبیعی: > 70%-60. احتمال آنژیوادم ارثی مرتبط با C1-INH بسیار کم است. ممکن است علل دیگر (مثلا آلرژی) بررسی شوند.
• سطوح مرزی (Borderline): عملکرد کاهش یافته: %60-%30. ممکن است نیاز به تکرار آزمایش یا انجام آزمایش های بیشتر باشد.
• سطوح کاهش یافته (غیر نرمال): مقادیر بسیار کاهش یافته: کمتر از 40%-30% معمولاً به طور قطعی نشان‌ دهنده نقص عملکردی C1 بوده و با بیماری آنژیوادم ارثی (HAE) نوع II یا آنژیوادم اکتسابی مرتبط می باشد.

عوامل افزایش دهنده عملکرد C1 Inhibitor. Functional کدامند؟

• واکنش فاز حاد (Acute Phase Reaction): C1-INH تا حدی یک واکنش‌دهنده فاز حاد است. در مواجهه با التهاب، عفونت، تروما یا استرس شدید، بدن ممکن است تولید آن را افزایش دهد.
• تجویز داروهای جایگزین کننده: کنسانتره C1-INH (Berinert, Cinryze, Haegarda)، پلاسمای تازه منجمد (FFP) که حاوی C1-INH عملکردی است.

عوامل کاهش دهنده عملکرد C1 Inhibitor. Functional کدامند؟

• آنژیوادم ارثی نوع II (Hereditary Angioedema Type II): در این بیماری، بدن مقدار طبیعی یا حتی بالایی از پروتئین C1-INH را تولید می‌کند، اما این پروتئین به دلیل یک جهش ژنتیکی، از نظر عملکردی معیوب می باشد. در این حالت، سطح آنتی‌ ژنی نرمال است اما، عملکرد آن به شدت کاهش یافته (معمولاً زیر ۴۰٪).
• آنژیوادم اکتسابی (Acquired Angioedema – AAE): به علت لنفوم ‌های بدخیم (به ویژه لنفوم لنفوسیت B)، بیماری ‌های خود ایمنی (لوپوس اریتماتوز سیستمیک یا SLE)، سندرم ‌های لنفوپرولیفراتیو، وجود آنتی ‌بادی‌ های علیه C1-INH ایجاد می شود.

عوامل ایجاد کننده تداخل در آزمایش C1 Inhibitor. Functional چه هستند؟

1) عوامل ایجاد کننده نتایج مثبت کاذب:

• وجود بیماری ‌های حاد و شدید: در موارد نادر، نارسایی کبد شدید می ‌تواند باعث کاهش تولید کلی برخی پروتئین ‌ها از جمله C1-INH شده و هم سطح و هم عملکرد آن را به طور ثانویه کاهش دهد.
• تداخلات دارویی: برخی داروها مانند استروژن (در قرص ‌های جلوگیری از بارداری یا هورمون درمانی) می‌ توانند در برخی افراد مستعد، باعث تشدید یا آغاز علائم شبه آنژیوادم شوند، اما معمولاً عملکرد C1-INH را تغییر نمی ‌دهند. این موضوع می‌تواند موقعیت بالینی گیج کننده ‌ای ایجاد کند.
• اختلالات آزمایشگاهی: لیپمیک (چرب بودن) شدید نمونه، همولیز شدید نمونه خون، ذوب و انجماد مکرر نمونه، نگهداری نمونه در دمای نامناسب.

2) عوامل ایجاد کننده نتایج منفی کاذب:

• انجام آزمایش در زمان حمله حاد: در برخی موارد نادر در حملات بسیار خفیف، ممکن است بدن بتواند به طور موقت عملکرد را جبران کند. (اگرچه در اکثر موارد، سطح C4 در حین حمله پایین و عملکرد C1-INH همچنان غیرطبیعی است).