علائم و علل کم خونی چیست؟(قسمت اول)

ویژه مراجعین

 

کم خونی چیست؟

 

گلبول های قرمز خون، سلول های خونی دیسکی شکل هستند که اکسیژن را به اندام ها و بافت های بدن می رساند. کم خونی زمانی اتفاق می افتد که تعداد گلبول های قرمز سالم در بدن شما بسیار کم باشد. هر قسمت از بدن برای عملکرد موثر به اکسیژن کافی نیاز دارد. بسیاری از علائم کم خونی، مانند خستگی و تنگی نفس، ناشی از کاهش اکسیژن رسانی به اندام ها و بافت های حیاتی بدن می باشد.

گلبول های قرمز حاوی پروتئین غنی از آهن به نام هموگلوبین هستند. هموگلوبین به اکسیژن در ریه‌های شما متصل می‌شود و به گلبول‌های قرمز اجازه می‌دهد تا آن را در سراسر بدن حمل و تحویل دهند. کم خونی با توجه به میزان هموگلوبین خون شما اندازه گیری می شود. تخمین زده می شود که کم خونی بیش از 1.74 میلیارد نفر در سراسر جهان را در سال 2019 تحت تاثیر قرار داده است. زنان و افراد مبتلا به بیماری های مزمن مانند سرطان بیشتر در معرض خطر ابتلا به کم خونی هستند. انواع و علل مختلفی برای کم خونی وجود دارد. برخی از انواع کم خونی خفیف هستند و به راحتی قابل درمان هستند، در حالی که برخی دیگر می توانند عوارض بالقوه جدی برای سلامتی ایجاد کنند.

این مقاله که توسط همکاران ما در قسمت خونگیری در منزل شهر کرج تهیه شده است، به بررسی علل مختلف، علائم و عوامل تغذیه ای مرتبط با کم خونی می پردازد و همچنین در مقاله ی بعدی به نحوه تشخیص و درمان کم خونی می پردازیم.

 

 

 

چه چیزی باعث کم خونی می شود؟

 

گلبول‌های قرمز خون در مغز استخوان تولید می‌شوند و طول عمر متوسطی بین 100 تا 120 روز دارند. به طور متوسط، مغز استخوان در هر ثانیه 2 میلیون گلبول قرمز تولید می کند در حالی که تقریباً همین تعداد از گردش خون خارج می شوند. حدود 1 درصد گلبول های قرمز خون هر روز از گردش خون خارج و جایگزین می شوند. هر فرآیندی که بر این تعادل بین تولید و تخریب گلبول های قرمز تأثیر منفی بگذارد می تواند باعث کم خونی شود. علل کم خونی به طور کلی به مواردی تقسیم می شوند که تولید گلبول های قرمز را کاهش می دهند و مواردی که باعث افزایش تخریب یا از دست دادن گلبول های قرمز می شوند.

 

چه عواملی باعث کاهش تولید گلبول های قرمز می شوند؟

 

وقتی تولید گلبول های قرمز کمتر از حد طبیعی باشد، تعداد گلبول های قرمز خون بیشتری نسبت به ورود به گردش خون از بدن شما خارج می شود. این به طور بالقوه می تواند منجر به کم خونی شود. عواملی که تولید گلبول های قرمز را کاهش می دهند به دو دسته اکتسابی و ارثی تقسیم می شوند.

عوامل اکتسابی که می توانند تولید RBC را کاهش دهند عبارتند از:

دریافت ناکافی مواد مغذی مهم برای تولید گلبول های قرمز خون مانند آهن، ویتامین B12 یا فولات

بیماری کلیوی

برخی از انواع سرطان مانند لوسمی، لنفوم و مولتیپل میلوما

بیماری های خود ایمنی مانند لوپوس یا آرتریت روماتوئید

انواع خاصی از عفونت ها، مانند HIV و سل

کم کاری تیروئید

بیماری التهابی روده (IBD) مانند کولیت اولسراتیو و بیماری کرون

کم خونی آپلاستیک

انواع خاصی از داروها یا درمان ها، به ویژه شیمی درمانی و پرتودرمانی برای سرطان

قرار گرفتن در معرض سموم، مانند سرب

برخی از انواع شرایط ژنتیکی (ارثی) نیز با کاهش تولید گلبول های قرمز سالم همراه است. این شامل:

 کم خونی فانکونی

سندرم شواچمن-الماس

کم خونی Diamond-Blackfan

دیسکراتوز مادرزادی

ترومبوسیتوپنی آمگاکاریوسیتی

 

چه عواملی باعث افزایش تخریب یا از بین رفتن گلبول های قرمز می شوند؟

 

از سوی دیگر، هر چیزی که باعث از بین رفتن گلبول های قرمز خون با سرعتی سریعتر از تولید آنها شود، می تواند باعث کم خونی شود. عواملی که باعث افزایش تخریب گلبول های قرمز می شوند نیز می توانند اکتسابی یا ارثی باشند.

برخی از عوامل اکتسابی که ممکن است منجر به افزایش تخریب یا از دست دادن گلبول های قرمز خون شوند عبارتند از:

از دست دادن خون، که می تواند به دلیل:

تصادفات یا جراحات

عمل جراحي

خونریزی شدید قاعدگی

زایمان

اندومتریوز

ضایعات گوارشی، مانند زخم یا ضایعات ناشی از IBD یا سرطان

خونریزی شدید بینی

اهدای مکرر خون

همولیز، زمانی است که گلبول های قرمز به دلیل موارد زیر خیلی زود تجزیه می شوند:

فعالیت خود ایمنی

عفونت های خاص

عوارض جانبی دارو

قرار گرفتن در معرض سموم

طحال بزرگ شده

بیماری های کبدی، مانند هپاتیت یا سیروز

عفونت هایی مانند مالاریا

برخی از دلایل ارثی افزایش تخریب گلبول های قرمز خون می تواند شامل موارد زیر باشد:

بیماری سلول داسیشکل

کمبود گلوکز-6-فسفات دهیدروژناز (G6PD).

تالاسمی

کمبود پیروات کیناز

اسپرهسیتوز ارثی

الیپتوسیتوز ارثی

 

عوامل خطر کم خونی چیست؟

 

عوامل خاصی وجود دارد که ممکن است خطر ابتلا به کم خونی را افزایش دهد. این شامل:

 رژیم غذایی حاوی آهن، فولات یا ویتامین B-12 کافی نباشد

داشتن دوره های قاعدگی

بارداری

داشتن بالای 65 سال سن

برخی از اختلالات گوارشی، مانند بیماری کرون یا بیماری سلیاک

برخی از بیماری های مزمن مانند سرطان، بیماری کلیوی، بیماری کبد یا یک بیماری خود ایمنی

سابقه خانوادگی شرایط ژنتیکی که می تواند باعث کم خونی شود

انواع خاصی از داروها یا تحت شیمی درمانی یا پرتودرمانی برای درمان سرطان

عوامل دیگری مانند مصرف زیاد الکل و قرار گرفتن مکرر در معرض مواد شیمیایی سمی

 

علائم کم خونی چیست؟

 

بسیاری از علائم کم خونی با کمبود اکسیژن به اندام ها و بافت های بدن مرتبط است. اگر کم خونی دارید، ممکن است علائمی مانند:

خستگی

ضعف

سبکی سر یا سرگیجه، به ویژه هنگام فعال یا ایستادن

سردرد

تنگی نفس

رنگ پریدگی پوست، لثه ها یا ناخن ها

دست و پاهای سرد

ضربان قلب بسیار سریع یا نامنظم

درد قفسه سینه

غش کردن

علائم دیگری که ممکن است در برخی از انواع کم خونی رخ دهد عبارتند از:

ناخن های شکننده

التهاب زبان

ترک در کناره های دهان

زردی

سوفل قلبی

غدد لنفاوی بزرگ شده

بزرگ شدن طحال یا کبد

مشکل در تمرکز

هوس های غیرمعمول، مانند تمایل به خوردن یخ، خاک رس یا خاک

اگرعلائم کم خونی دارید، مهم است که به پزشک مراجعه کنید، به خصوص اگر غش یا درد قفسه سینه را تجربه کنید.

 

 

 

انواع کم خونی چیست؟

 

نارسایی کمبود آهن

کم خونی فقر آهن شایع ترین نوع کم خونی است و زمانی اتفاق می افتد که آهن کافی دریافت نمی کنید. تخمین زده می شود که 50 درصد همه کم خونی ها به دلیل کمبود آهن است.عوامل مختلفی می توانند به کاهش سطح آهن در بدن شما کمک کنند، از جمله:

از دست دادن خون

دریافت کمتر از مقدار توصیه شده روزانه آهن در رژیم غذایی

داشتن یک وضعیت سلامتی که می تواند جذب آهن را دشوارتر کند

یک جراحی بای پس معده

بسیاری از افراد مبتلا به کم خونی فقر آهن خفیف یا متوسط ​​هیچ علامتی ندارند. در این افراد، کم خونی اغلب طی آزمایشات معمول خون تشخیص داده می شود.

کم خونی شدید فقر آهن می تواند علائمی را ایجاد کند که می تواند شامل موارد زیر باشد، اما محدود به موارد زیر نیست:

خستگی

تنگی نفس

درد قفسه سینه

هنگامی که این نوع کم خونی درمان نشود، می تواند عوارض بالقوه جدی ایجاد کند.

 

کم خونی ناشی از کمبود ویتامین

 

کم خونی ناشی از کمبود ویتامین به دلیل داشتن سطوح پایین تر از حد طبیعی فولات یا ویتامین B12 ایجاد می شود. این نوع کم خونی معمولاً به دلیل دریافت کم این مواد مغذی در رژیم غذایی است. علاوه بر برخی از علائم عمومی کم خونی، برخی از علائمی که نشان می دهد کم خونی ممکن است به دلیل سطوح پایین فولات ایجاد شود می تواند شامل موارد زیر باشد:

 درد دهان و زبان شما

تغییر رنگ در پوست، مو یا ناخن شما

کم خونی پرنیشیوز نوع خاصی از کم خونی است که به دلیل سطوح پایین ویتامین B12 ایجاد می شود. افراد مبتلا به کم خونی خطرناک اغلب فاقد پروتئین ساخته شده در معده به نام فاکتور داخلی هستند. فاکتور درونی به بدن شما کمک می کند تا ویتامین B12 را از رژیم غذایی شما جذب کند. در برخی موارد، روده کوچک نیز در جذب ویتامین B12 مشکل دارد.

کم خونی ناشی از کمبود ویتامین B12 نیز دارای علائم رایج کم خونی است. برخی از علائم مختص کمبود ویتامین B12 عبارتند از:

بی حسی و سوزن سوزن شدن در دست یا پا

ضعف عضلانی

زبان قرمز صاف و ضخیم

مشکلات رفلکس یا حرکت

افسردگی

مشکل با حافظه

گیجی

علائم گوارشی که می تواند شامل موارد زیر باشد:

سوزش سردل

حالت تهوع یا استفراغ

نفخ یا گاز

یبوست

کم خونی همولیتیک

در کم‌خونی همولیتیک، گلبول‌های قرمز خون سریع‌تر از آن‌چه بدن شما بتواند آن‌ها را جایگزین کند، از بین می‌روند. علل مختلفی برای کم خونی همولیتیک وجود دارد، از جمله:

فعالیت خودایمنی، که در آن بدن شما آنتی‌بادی‌هایی تولید می‌کند که به گلبول‌های قرمز حمله کرده و آن‌ها را از بین می‌برند

شرایط ارثی مانند بیماری سلول داسی شکل و تالاسمی

آسیب فیزیکی به گلبول های قرمز، مانند استفاده از دستگاه بای پس قلب-ریه یا دریچه های مصنوعی قلب

عوارض جانبی انواع خاصی از داروها، مانند استامینوفن یا پنی سیلین

عفونت هایی مانند مالاریا

قرار گرفتن در معرض سموم

علاوه بر علائم کم خونی عمومی، برخی از علائم اضافی که بیشتر مختص کم خونی همولیتیک هستند عبارتند از:

زردی

طحال بزرگ شده

لرز

درد پشت یا بالای شکم

کم خونی آپلاستیک

کم خونی آپلاستیک زمانی اتفاق می افتد که مغز استخوان شما گلبول های قرمز کافی تولید نمی کند. این به دلیل آسیب به سلول های بنیادی در مغز استخوان است که به طور معمول به گلبول های قرمز تبدیل می شوند. به دلیل این آسیب، گلبول های قرمز کمتری ساخته می شود.

 کم خونی آپلاستیک بیشتر در اثر فعالیت خودایمنی ایجاد می شود که در طی آن سیستم ایمنی بدن شما به سلول های بنیادی در مغز استخوان حمله می کند. سایر علل بالقوه شامل داروهای خاص، قرار گرفتن در معرض سموم و تغییرات ژنتیکی ارثی است.

کم خونی آپلاستیک همچنین بر تولید گلبول های سفید و پلاکت ها تأثیر می گذارد. بنابراین افراد مبتلا به این نوع کم خونی علاوه بر تعداد کم گلبول های قرمز خون، تعداد گلبول های سفید و پلاکت خون نیز کم هستند.

تعداد کم گلبول های سفید خون می تواند منجر به عفونت های مکرر شود، در حالی که سطوح پایین پلاکت ها می تواند باعث کبودی یا خونریزی آسان شود. سایر علائم بالقوه کم خونی آپلاستیک شامل بثورات پوستی و حالت تهوع است.

 

کم خونی ناشی از التهاب یا بیماری مزمن

 

کم خونی التهاب یا بیماری مزمن به دلیل شرایط بهداشتی زمینه ای است که باعث التهاب در بدن می شود. اعتقاد بر این است که اثرات این التهاب ممکن است نحوه عملکرد بدن شما را تغییر دهد. به عنوان مثال، افراد مبتلا به این نوع کم خونی ممکن است:

با وجود داشتن مقدار زیادی آهن ذخیره شده، سطح آهن در خون پایین است

اریتروپویتین کمتری تولید می کند، هورمونی که در کلیه ها ساخته می شود و تولید گلبول های قرمز را تحریک می کند.

مغز استخوانی دارید که به خوبی به اریتروپویتین پاسخ نمی دهد

گلبول‌های قرمز خونی دارند که طول عمرشان کوتاه‌تر از حد طبیعی است، یعنی سریع‌تر از جایگزین شدن می‌میرند.

بسیاری از شرایط مختلف سلامتی می توانند باعث کم خونی التهاب یا بیماری مزمن شوند. برخی از نمونه ها عبارتند از، اما محدود به موارد زیر نیست:

 سرطان

بیماری های خود ایمنی

بیماری مزمن کلیوی

عفونت هایی مانند HIV یا سل

IBD، از جمله کولیت اولسراتیو و بیماری کرون

نیازهای غذایی روزانه و کم خونی

نیاز روزانه به ویتامین و آهن بسته به جنس و سن متفاوت است.

زنان به دلیل از دست دادن آهن در دوران قاعدگی و رشد جنین در دوران بارداری به آهن و فولات بیشتری نسبت به مردان نیاز دارند.

 

آهن

 

با استناد به گزارشات مؤسسه ملی سلامت، مصرف روزانه توصیه شده آهن برای بزرگسالان 19 تا 50 ساله به شرح زیر است:

برای مردان 8 میلی گرم

برای زنان 18 میلی گرم

در دوران بارداری 27 میلی گرم

در دوران شیردهی 9 میلی گرم

افراد بالای 50 سال تنها به 8 میلی گرم آهن در روز نیاز دارند. اگر نتوان سطح کافی آهن را تنها از طریق رژیم غذایی به دست آورد، ممکن است مکمل مورد نیاز باشد.

منابع خوب آهن رژیمی عبارتند از:

 جگر مرغ و گاو

گوشت بوقلمون تیره

گوشت قرمز، مانند گوشت گاو

غذای دریایی

غلات غنی شده

بلغور جو دوسر

عدس

لوبیا

اسفناج

 

 

فولات

 

فولات شکل اسید فولیک است که به طور طبیعی در بدن وجود دارد.

افراد بالای 14 سال به 400 میکروگرم معادل فولات رژیم غذایی (mcg/DFE) در روز نیاز دارند.

اگر باردار یا شیرده هستید، میزان مصرف توصیه شده به ترتیب به 600 میکروگرم/DFE و 500 میکروگرم/DFE در روز افزایش می یابد.

نمونه هایی از غذاهای غنی از فولات عبارتند از:

جگر گاو

عدس

اسفناج

لوبیا شمال عالی

مارچوبه

تخم مرغ

همچنین می توانید اسید فولیک را با غلات و نان های غنی شده به رژیم غذایی خود اضافه کنید.

 

ویتامین B12

 

توصیه روزانه بزرگسالان برای ویتامین B12   2.4 میکروگرم است. طبق گفته پزشکان، اگر باردار هستید، به 2.6 میکروگرم در روز و اگر شیر می دهید، به 2.8 میکروگرم در روز نیاز دارید.

جگر گاو و صدف دو مورد از بهترین منابع ویتامین B12 هستند. سایر منابع خوب عبارتند از:

ماهی

گوشت

طیور

تخم مرغ

سایر محصولات لبنی

ویتامین B12 همچنین به عنوان مکمل برای کسانی که به اندازه کافی از رژیم غذایی خود دریافت نمی کنند در دسترس است.